Szczegółowy program II sesji popularnonaukowej


9.30 — Seminarium dla uczniów szkół średnich wprowadzające w tematykę badawczą śląskich dinozaurów, prowadzone przez KNP "Paradoxides"

10.00 — Otwarcie sesji

10.05 — Prof. dr hab. Jerzy Dzik (Instytut Paleobiologii PAN, Warszawa):
Obecny stan badań paleobiologicznych stanowiska w Krasiejowie.

10.55 — Mgr Dorota Majer (Uniwersytet Opolski):
Nowy gatunek wielkich płazów tarczogłowych z Krasiejowa (Cyclotosaurus intermedius sp. n.) i jego znaczenie ewolucyjne

11.10 — Mgr Tomasz Sulej (Instytut Paleobiologii PAN, Warszawa):
Zawiłości ewolucji triasowych płazów tarczogłowych – metopozaurów.

11.35 — Mgr Karol Sabath (Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa):
Początki ewolucyjnego rozwoju dinozaurów w polskim zapisie geologicznym.

12.05 — Przerwa

12.30 — Prof. dr hab. Tomasz Zieliński, dr Beata Gruszka (Uniwersytet Śląski):
Jak wyglądały okolice Krasiejowa 220 mln lat temu: wyniki analizy sedymentologicznej.

12.50 — Mgr Krzysztof Ksiażkiewicz (Uniwersytet Opolski):
Jak powstało złoże kostne w Krasiejowie? Wstępne dane tafonomiczne.

13.00 — Mgr Waldemar Bardziński (Uniwersytet Śląski):
Kopalne gleby w profilu Krasiejowa.

13.10 — Dr Grażyna Bzowska (Uniwersytet Śląski):
Ciekawostki mineralogiczne z Krasiejowa: celestyn i połygorskit.

13.20 — Prof. dr hab. Grzegorz Racki (Uniwersytet Śląski):
Bolidy, wulkany i kryzysy ekologiczne w późnym triasie.




Streszczenia referatów

Jerzy Dzik
Instytut Paleobiologii PAN, Warszawa

Obecny stan badań paleobiologicznych stanowska w Krasiejowie


Badania paleontologiczne w Krasiejowie, które rozpocząłem w 1993 roku a kulminacją osiągnęły podczas wykopalisk w latach 2000–2003, zaowocowały już oszacowaniem zasobów złoża kostnego do przyszłej eksploatacji i ekspozycji muzealnej, sporządzeniem listy pospolitych gatunków fauny i flory oraz przybliżonym datowaniem wieku geologicznego. Pora na bardziej szczegółowe studia. Przede wszystkim niezbędny jest szczegółowy opis geologiczny odsłonięcia (póki jeszcze jest czytelne) i jego interpretacja sedymentologiczno-stratygraficzna w kontekście rozwoju triasu opolskiego i globalnej eustatyki. Stan rozpoznania poszczególnych aspektów paleontologii stanowiska w Krasiejowie jest zróżnicowany i pozostało jeszcze wiele do odkrycia i zbadania.
W zadowalającym stopniu zostały dotąd rozpoznane jedynie duże kręgowce Krasiejowa. Najpospolitsze z nich płazy Metoposaurus zostały już opracowane taksonomicznie jako nowy podgatunek a monografia ich anatomii i zmienności jest na ukończeniu. Identyfikacja fitozaura Paleorhinus była podstawowym argumentem w datowaniu warstw skalnych Krasiejowa. Szczegółowe opracowanie jego anatomii jest na ukończeniu. Nowy gatunek wielkiego Cyclotosaurus został niedawno opublikowany, wspierając wcześniejsze datowanie warstw z Krasiejowa. Przyszłe znaleziska powinny uwiarygodnić rekonstrukcję budowy jego szkieletu. Opublikowany już jest opis nowego gatunku rauizucha Teratosaurus. Rekonstrukcja czaszki krasiejowskiego aetozaura dowodzi, że jest to nowy gatunek Stagonolepis, które czeka na nazwanie. Kolejnym etapem badań powinna być rekonstrukcja całego szkieletu oparta na obfitym już materiale. Po opublikowaniu wstępnego opisu najstarszego znanego dotąd roślinożernego dinozaura Silesaurus pojawiły się dane uzupełniające wiedzę o jego anatomii. Znalezisko tylnej części dachu czaszki wykazało, że otwory skroniowe były mniejsze, niż pokazane na pierwszej rekonstrukcji. Odpreparowanie miednicy jednego ze szkieletów wykazało z kolei, że Silesaurus miał trzy pary w pełni wykształconych żeber krzyżowych (a nie dwie), nie różnił się więc pod tym względem od innych pierwotnych dinozaurów.
Znaleziska pojedynczych kości dowodzą, że w Krasiejowie znajdzie się jeszcze niejeden gatunek gada. Jest wśród nich kręg szyjny gada naczelnego o ciele zapewne parumetrowej długości, kość zębowa hatterii, niezidentyfikowane dotąd kości szczękowe, jedna z ostrymi bruzdowanymi zębami, druga z guzikowatymi zębami miażdżącymi, oraz kręg szyjny Tanystropheus. Należałoby zidentyfikować gatunkowo pojedyncze znalezione dotąd zęby Ceratodus. Materiałem zapewne znacznie bardziej interesującym, ale i trudniejszym do interpretacji, są różnorodne pod względem kształtu i ornamentacji łuski ryb nieganoidowych. Znaleziono już sporo kompletnych szkieletów ryb ganoidowych w wapiennych konkrecjach, co pozwoliło na bardzo wstępną rekonstrukcję pokroju czaszki i ciała. Konieczne są jednak porównania z oryginalnym materiałem niemieckim zanim możliwa będzie identyfikacja taksonomiczna.
Sporo wysiłku zostało już zainwestowane w badania gyrogonitów ramienic z profilu Krasiejowa. Nie ma jednak dotąd publikacji z wiarygodnym określeniem ich zróżnicowania taksonomicznego. Wymaga to porównania zakresu różnorodności form gyrogonitów z Krasiejowa ze standardami zmienności dzisiejszych gatunków. Ukazało się już drukiem opracowanie zróżnicowania morfologii konchostraków. Zaskakująco duża liczba zidentyfikowanych gatunków domaga się dodatkowych badań dotyczących zróżnicowanego być może zasięgu w obrębie warstwy kościonośnej, jak również porównania ze standardem zmienności ornamentacji skorupek dzisiejszych gatunków. Nie były dotąd przedmiotem szczegółowych badań małżoraczki, choć są jednymi z najpospolitszych skamieniałości w Krasiejowie. Wstępna rekonstrukcja budowy pancerza cyklidów (krasiejowskich "krabów") wskazuje, że występuje tu nowy rodzaj pokrewny Halicyne. Widoczne w niektórych okazach złożone struktury wewnętrzne i odnóża nakazują poczekać z opisem do czasu znalezienia materiału bardziej kompletnego i łatwiejszego do interpretacji. Pojedyncze znaleziska pokryw chrząszczy dają nadzieję na bardziej obfite materiały uzasadniające publikację. Dzięki ośródkom i odciskom muszli, a także rzadkiemu wtórnemu przekształceniu aragonitu w kalcyt możliwe jest odtworzenie szczegółów budowy zawiasu, układu mięśni i ontogenezy ornamentacji muszli pospolitych w Krasiejowie skójek. Podstawową trudność nastręcza jednak nomenklatura taksonomiczna triasowych małżów, niezbędna jest bowiem rewizja klasycznych materiałów z Niemiec. Nieliczne znalezione dotąd ślimaki są nie dość dobrze zachowane, by wiarygodnie wskazać ich pokrewieństwo.
Cennym żródłem wiedzy o świecie żywym polskiego triasu mogą okazać się szczątki roślin lądowych z Krasiejowa. Liczne fragmenty gałązek z liśćmi, łuski szyszek i nasiona reprezentujące nienazwany rodzaj pierwotnych roślin iglastych oczekują opracowania. Nie zostały też dotąd fachowo zinterpretowane szyszki Pachylepis z Krasiejowa ani wstęgowate liście bez głównego nerwu.


Literatura




Dorota Majer
Uniwersytet Opolski

Nowy gatunek wielkich płazów tarczogłowych z Krasiejowa (Cyclotosaurus intermedius sp. n.) i jego znaczenie ewolucyjne


Cyklotozaury należą od szeroko rozprzestrzenionej w triasie grupy płazów Capitosauroidae. Najbardziej charakterystycznym elementem ich czaszki jest całkowicie zamknięte wcięcie uszne przekształcone w otwór owalny, powstały poprzez wydłużenie kości squamosum (kość łuskowa) i tabulare (kość płytkowa) i utworzenie dodatkowego szwu pomiędzy nimi. Odkryta niedawno w Krasiejowie czaszka cyklotozaura Cyclotosaurus intermedius znacznie poszerza wiedzę o ewolucji tej grupy. Cechami odróżniającymi gatunek krasiejowski od znanych dotychczas jest budowa kłykci kości kwadratowej (quadrate condyles) oraz obecność tzw. ząbków szczoteczkowych na podniebieniu. Inne cechy morfologiczne czaszki wskazują, że gatunek ten może stanowić stadium pośrednie (intermedius) w ewolucji pomiędzy cyklotozaurem Cyclotosaurus robustus, znanym z osadów Schilfsandstein a znacznie młodszym, pochodzącym z Stubensandstain cyklotozaurem Cyclotosaurus mordax. W obrębie opisanej linii rozwojowej maleje głębokość wcięcia w tylnej krawędzi czaszki oraz zmienia się położenie oczodołów od przyśrodkowego u C. robustus do najbardziej bocznego u C. mordax.




Tomasz Sulej
Instytut Paleobiologii PAN, Warszawa

Zawiłości ewolucji płazów tarczogłowych – metopozaurów


Metopozaury pojawiają się w zapisie kopalnym w późnym tiasie jako formy znacznie odmienne od innych żyjących z nimi i przed nimi form. Podobnie jak w przypadku współwystępujących z nimi gadów naczelnych: fitozaurów i aetozaurów, nie znamy ich przodków. Niewielką pomocą okazują się tu nowe dane dostarczone przez materiały z Krasiejowa.
Cechą, która odróżnia metopozaury od wszytkich triasowych grup jest obecność w czaszce dużego otworu nad kością kwadratową. Dobrze zachowane czaszki z Krasiejowa pozwalają wykazać, że nie jest to odpowiednik występującego u wszystkich płazów małego "paraquadrate foramen", gdyż ten jest u metopozaurów również mały (odkryty w czaszkach z Krasiejowa).
W jednej z czaszek zachowały się płytki zębowe, które do tej pory nie były opisywane u żadnych form triasowych. Zaś na podstawie czaszek zachowanych razem z żuchwami stwierdziłem między ramionami żuchwy obecność chrząstki występującej u dzisiejszych płazów, która nie była dotąd opisywana, a pozwala zrozumieć sposób działania ruchomych względem siebie ramion żuchwy.
Rozstrzygnięcie zagadki pochodzenia metopozaurów utrudniają liczne podobieństwa jakie dzielą one z cyklotozaurami z Krasiejowa, grupą odległą filogenetycznie od wszelkich możliwych przodków metopozaurów. Czyżbyśmy więc mieli do czynienia z poziomym przepływem genów u płazów??




Karol Sabath
Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa

Początki ewolucyjnego rozwoju dinozaurów w polskim zapisie geologicznym


Trias – okres zawarty między dwoma wielkimi wymieraniami sprzed ok. 250 i 200 mln. lat – był czasem ważnych przemian w faunach lądowych. Permskie "dynastie" władców lądów – synapsydy ("gady ssakokształtne") i labiryntodonty (płazy tarczogłowe) – ustępowały miejsca nowym grupom, w szczególności archozaurom (gadom naczelnym). Podległy one bujnej radiacji i wykształciły w triasie wiele grup (tradycyjnie określanych jako tekodonty). Referat przedstawi aktualne poglądy na temat filogenezy bazalnych archozauromorfów oraz pochodzenia i wczesnej ewolucji wywodzących się z nich dinozaurów. Na tym tle zostaną ukazane znaleziska z triasu Polski: szczątki kostne archozaurów z Krasiejowa (fitozaurów, aetozaurów, rauizuchów i dinozauromorfów) oraz tropy z Gór Świętokrzyskich i Tatr, a także zapis geologiczny bujnego zróżnicowania wczesnych dinozaurów na przełomie triasu i jury udokumentowany ichnologicznie w Górach Świętokrzyskich.




Tomasz Zieliński, Beata Gruszka
Uniwersytet Śląski

Jak wyglądały okolice Krasiejowa 220 mln. lat temu: wyniki analizy sedymentologicznej


W odsłonięciu krasiejowskim wykonano analizę sedymentologiczną celem określenia warunków życia i śmierci tamtejszych późnotriasowych kręgowców. Zweryfikowano tezę o jeziornym pochodzeniu osadów. Analiza wielkoskalowych struktur warstwowych wykazała, że w profilu Krasiejowa istnieją dwie serie rzeczne. Górna reprezentuje środowisko typowej rzeki meandrującej, dolna ma natomiast wiele cech odpowiadających środowisku rzeki anastomozującej. Genezy jeziornej nie można wykluczyć w przypadku środkowego pakietu osadów rozdzielającego wspomniane serie rzeczne.




Grażyna Bzowska
Uniwersytet Śląski

Ciekawostki mineralogiczne z Krasiejowa: celestyn i pałygorskit


W Krasiejowie, obok skamieniałości zwierzęcych triasu, interesująca jest też obecność dwu minerałów: celestynu i pałygorskitu. Pierwszy, przeważnie o niebieskiej barwie (łac. coelestis – niebiański), tworzy pojedyncze kryształy i skupienia wielu osobników o wielkościach od mm do kilku cm. Występuje on tylko w spągowej części odsłonięcia. Pałygorskit, natomiast, obecny jest w sedymentach w całości profilu w formie niezwykle krótkich włókienek, widocznych jedynie przy dużych powiększeniach mikroskopu scanningowego. Ten pałygorskit reprezentuje typ osadowy, po raz pierwszy stwierdzony w Polsce.




Grzegorz Racki
Uniwersytet Śląski

Bolidy, wulkany i kryzysy ekologiczne w późnym triasie


Począwszy od karniku (220 mln. lat temu), w późnym triasie miało miejsce szereg kryzysów ekologicznych, zakończonych wielkim wymieraniem na granicy triasu z jurą (199,6 mln. lat temu), szczególnie ewidentnym w faunie morskiej (zagłada 80% gatunków). Jednocześnie, w zapisie geologicznym ostatnich 20 milionów lat triasu występuje szereg dowodów na uderzenia dużych obiektów pozaziemskich (przede wszystkim wielki krater Manicouagan w Kanadzie o średnicy 100 km; wiek 214 mln. lat) oraz kataklizm wulkaniczny w środkowoatlantyckiej prowincji magmowej na pograniczu triasu z jurą, związany z rozpadem wielkiego kontynentu Pangea. Te katastroficzne procesy z pewnością wpływały na ewolucję biocenoz lądowych w warunkach narastającego efektu cieplarnianego. Hipoteza, iż z wymieraniem na granicy triasu z jurą związane było wyeliminowanie konkurentów dinozaurów i początek sukcesu ewolucyjnego tych wielkich gadów naczelnych (Olsen i inni, 2002), jest jednak mało prawdopodobna (patrz Buffetaut i inni, 2002; Thulborn, 2003). Przy analizach profilu Krasiejowa należy zwrócić uwagę na wystąpienia osadów opadu po-impaktowego w postaci mikrosferul, co ostatnio stwierdzono w kajprze południowo-zachodniej Anglii (Walkden i inni, 2002; Kirkham, 2003).

Literatura