Perspektywy wystąpień brekcji kostnych w triasie polskim – okiem sedymentologa

Joachim Szulc (Uniwersytet Jagielloński)

Powstanie tafocenoz typu Fossillagerstätte jest zasadniczo wypadkową dwóch czynników sprzyjających bądź niesprzyjających możliwości zachowania materiału fosylnego. Pierwszym są warunki środowiskowe regulujące rozkwit bądź ubóstwo życia organicznego, drugim zaś potencjał zachowania pierwotnej biocenozy, wynikający z warunków pogrzebania szczątków organicznych.
Rozpatrując w tym kontekście historię triasu na obszarze Śląska a i całej Europy Środkowej można wyróżnić okresy sprzyjające formowaniu bogatych tafocenoz kręgowców jak i okresy wybitnie niekorzystne dla formowania większych zespołów pogrzebania.
Najistotniejszym, dla świata organicznego triasu, czynnikiem środowiskowym były warunki klimatyczne. Ze względu na położenie omawianego obszaru (tzw. zachodniej Tetydy) w strefie subtropikalnej konwergencji, dominował klimat generalnie gorący, ale wykazujący zmienność między reżimem suchym i półsuchym. W wyjątkowych i krótkich interwałach klimat ulegał większej pluwializacji. Można postawić tezę, że schemat litostratygraficzny triasu perytetydzkiego, szczególnie dla interwałów kontynentalnych, jest de facto zapisem klimatostratygraficznym.
Na podstawie danych sedymentologicznych (m.in. obecności ewaporatów) potwierdzonych danymi paleontologicznymi, do okresów szczególnie niekorzystnych dla życia a więc okresów gorących i suchych, zaliczyć można: późny olenek – anizyk, późny ladyn – wczesny karnik a także schyłek karniku – wczesny noryk. W przypadku pierwszego z wymienionych interwałów, niewątpliwie moderujący wpływ wywierał zbiornik morski retu-wapienia muszlowego.
Atrybutem mechanizmów sedymentacyjnych, stwarzających optymalne szanse dla formowania tafocenoz o charakterze Fossillagerstätte jest ich krótki i gwałtowny przebieg. W przypadku środowisk kontynentalnych, są to głównie, typowe dla klimatu półsuchego, katastrofalne opady nawalne i powodzie oraz wszelkiego rodzaju ruchy masowe; osuwiska, lawiny błotne itp.
W przypadku środowisk morskich, najistotniejszym jest falowanie sztormowe oraz zjawiska tsunami, szczególnie efektywne w strefach okołolitoralnych.
Analizując triasowy basen polski, największe szanse występowania tafocenoz kręgowców (potwierdzone zresztą praktycznie) istnieją w ekstremalnie płytkowodnych, klastyczno-węglanowych osadach środkowego pstrego piaskowca, w przybrzeżnych utworach najniższego wapienia muszlowego (dolne warstwy gogolińskie) i najwyższego wapienia muszlowego – dolnego kajpru, oraz w osadach równi mułowcowej warstw jarkowskich i zbąszyneckich (Arnstadt Fm.).


Wykonał W. Krawczyński (2008)