Czy były wielkie wymierania w późnym triasie?

Grzegorz Racki (Instytut Paleobiologii PAN, Warszawa)

Odkrycie "smoka z Lisowic" nieoczekiwanie wywołało dyskusję na temat wymierań w późnym triasie. Ta epoka, wyróżniająca się radykalnymi zmianami klimatu i paleogeografii, jest traktowana ostatnio jako trwający co najmniej 20 mln. lat okres generalnie wysokiego tempa wymierania przy jednoczesnym ograniczeniu powstawania nowych gatunków, z kilkoma wyraźnymi epizodami kryzysowymi (multiple extinctions scenario; Lucas i Tanner, 2008). Finałem tego trendu spadku bioróznorodności było masowe wymieranie na granicy triasu z jurą (199,6 mln. lat temu), szczególnie ewidentne w biocenozach morskich (zagłada 80% gatunków). Jego katastroficzny charakter i związki przyczynowe z kataklizmem wulkanicznym w środkowoatlantyckiej prowincji magmowej są obecnie przedmiotem intensywnych badań i ożywionych polemik (patrz seria prac w Hesselbo i in., 2007), a pamiętać też należy o istotnych rozbieżnościach metodologicznych w szacowaniu skali zaburzeń biosfery (np. przy pomocy syntezy ekologicznych skutków według McGhee i in., 2004).
Według budzącej kontrowersje koncepcji Bentona (np. 2004), na granicę karniku z norykiem (216,5 ± 2 mln. lat), przypada ważny przełom w historii kręgowców lądowych: zanik dominujących grup gadów roślinożernych (w tym gadów ssakokształtnych) i początek ekspansji pierwszych dinozaurów. Jednocześnie, w zapisie geologicznym ostatnich 20 milionów lat triasu występuje szereg jednoznacznych dowodów na uderzenia obiektów pozaziemskich. Jest to przede wszystkim jeden z największych ziemskich kraterów – Manicouagan w wschodniej Kanadzie, o średnicy 100 km (datowany na 214 ± 1 mln. lat; http://www.unb.ca/passc/ImpactDatabase/). Te różnej rangi źródła stresu środowiskowego z pewnością mogły w większym czy mniejszym stopniu wpłynąć na losy biocenoz lądowych w warunkach narastających zmian klimatycznych, ale nie należy szukać analogii z "piekłem dantejskim" z końca kredy (por. Walkden i in., 2002).
Śląskie stanowiska mogą istotnie wpłynąć na obraz późnotriasowych zdarzeń ewolucyjnych w ekosystemach lądowych. Wymagają jednak wyjaśnienia zarówno aspekty biogeograficzne, jak i kwestie korelacji wiekowej, stanowiące zasadniczą trudność w analizowaniu biotycznych uwarunkowań szeroko rozumianego pogranicza triasu i jury.

Literatura
Benton M.J., 2004. Vertebrate Palaeontology, 3rd ed. Blackwell, Oxford, 455 ss.
Hesselbo S.P., McRoberts C.A., Pálfy J. (red.), 2007. Triassic-Jurassic boundary events: Problems, progress, possibilities. Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 244 (1-4): 1-424.
Lucas S.G., Tanner L.H., 2008. Reexamination of the end-Triassic mass. W: Elewa A.M.T. (red.), Mass Extinction. Springer, Berlin, s. 65-102.
McGhee G.R., Sheehan P.M., Bottjer D.J., Droser M.L., 2004. Ecological ranking of Phanerozoic biodiversity crises: ecological and taxonomic severities are decoupled. Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 211: 289-297. Walkden G., Parker J., Kelley S. 2002. A Late Triassic impact ejecta layer in southwestern Britain. Science 298: 2185-2188.

Wykonał W. Krawczyński (2008)